yokyok

PHP'ye Giris

C/C++, Pascal, hatta Visual Basic bilen kisiler için PHP ögrenmek hemen hemen bir ögleden sonrayi ayirmak suretiyle yapilabilecek bir istir. Bu dillere asina olmayanlar ise belki bir kaç ögleden sonralarini ayirmak zorunda kalabilirler! PHP, bir Script dilidir; yani kodlari düz yazi dosyalari halinde kaydedilir ve kullanilacagi ortamda bir yorumlayici tarafindan yorumlanir. Bu, PHP ile yazacaginiz programlari, derlemek yani ortaya bir EXE veya çalistirilabilir baska bir dosya çikartmaya gerek olmadigi anlamina gelir. Fakat PHP Script'lerinizi çalistirabilmek için bu dili bilen bir programa ihtiyaciniz vardir. Bu programin tek basina (komut istemci penceresinde veya terminal ekraninda) çalismasi mümkün oldugu gibi, Web Server tarafindan da çalistirilabilir olmasi gerekir. Baska bir deyisle Web Sunucu programinin PHP anlar hale getirilmesini saglamak zorundayiz.

PHP yorumcusu, bugün Zend-çekirdegi adi verilen bir Scripting teknolojine dayali olarak, Zeev Suraski ile Andi Gutmans tarafindan sifirdan, tamamen yeniden yazilmis bulunuyor. Zend, tipki Windows Script Host ve mesela Visual Basic for Applications (VBA) gibi, isletim sistemine kendisi ile uyumlu Script dilleriyle yazilmis programlari çalistirma imkani kazandiran bir teknolojidir (Zend konusunda ek bilgiyi Internet'te www.zend.com adresinde bulabilirsiniz.) Bugün bu dilin resmî adi “PHP: Hypertext Preprocessor” (Hiper-metin ön-islemcisi) olarak degistirildi, ve çesitli Web Server'larin PHP dili anlamasi için gerekli yorumlayicilari yeniden üretlidi. 20 Ocak 200'de Israil'de PHP'nin ilk uluslararasi konferansi yapildi ve 4'ncü sürümünün betasi ortaya kondu.

PHP nedir?

PHP ile artik oturup her türlü islevselligi sahip programlar yazabilirsiniz; yani PHP basli basina uygulama alanlari bulabilecek düzeye ulasmistir. Baska bir deyisle PHP ile oyun programindan tutun veritabani yönetimine kadar hemen her türlü programi yazabilirsiniz. Bizi bu kitapçikta ilgilendiren tarafiyla PHP, Web Sunucu'ya bir takim isler yaptirmak için program yazma dilidir. Tipki CGI/Perl veya ASP ya da ColdFusion, Java (Javascript degil!) gibi! PHP kodlari, olusturacagimiz HTML sayfalarinda HTML etiketlerinin arasinda kendi özel ayraci içinde yazilir:

< ?PHP

echo ("Merhaba Dünya!");

Ister kisisel bilgisayarimizda, ister gerçek Internet ortaminda olsun, bir Web Sunucu, ziyaretçinin (Internet istemci programinin, Browser'in) talep ettigi dosya adinin uzatmasi olarak “.PHP,” “.PHP2,” “.PHP3,” veya “.PHP4? görünce, kendine kendine, “Yine bana is çikti!” diye düsünür! Çünkü Web Server, uzatmasi “.htm” veya “.html” olan bir dosyayi, kendi sabit disklerinden birinde bulur ve zahmetsizce, ziyaretçinin bilgisayarina gönderir. Fakat, “.asp,” .pl,” “.cfm” gibi, “.PHP” uzatmasi, Web Sunucu'ya bu sayfayi oldugu gibi, alip ziyaretçinin Browser'ina göndermek yerine, önce PHP yorumlayiciyi çagirarak, ona teslim etmesi gerektigini bildirir. PHP yorumlayicisi (yani Windows ortaminda PHP.exe veya 4'ncü sürümle gelen PHP4isapi.dll, Unix ve türevlerinde çalistirilabilir PHP dosyasi), kendisine teslim edilen bu belgede önce “< ?PHP" ve "?>” ayraçlari arasindaki PHP kodlarini seçerek alir ve geregi ne ise onu yapar. Bu ayraçlarin içinde kalan kodlar, bizim yapilmasini istedigimiz islemin komutlaridir. HTML ile yetinmeyip, PHP kullanmamizin sebebi, bu komutlarin HTML'in yapayacagi seyleri yapmasidir.

HTML'in yapamayacagi seylerin basinda, Web Sunucusu'nda yapilacak isler vardir. Sözgelimi HTML etiketlerini kullanarak, Web Sunucusu'ndaki bir veritabani dosyasini açip, içindeki verileri okuyamayiz. HTML yoluyla Web Sunucusu'nun sabit disklerindeki düz yazi dosyalarini da okuyamayiz ve bu disklere dosya yazamayiz. HTML etiketleri ile Web ziyaretçimizden bilgi edinebilir ve bunlari Sunucu'ya yollayabiliriz; ama o kadar! Bu bilgileri ise yarar sekle sokmak için bize Server'da çalisan bir program gerekir. Server'da çalisan program, EXE ve DLL veya JSP (Java Server Pages) gibi bir “gerçek program”; veya Perl, ASP ve PHP gibi Script diliyle yazilmis bir program olabilir. (Gerçek programlari yazanlar, tabiî, sizin Script diliyle yazilmis programlara “program” demenize çok kizarlar! Ama bu Script pogramlarinin program olmasini hiç engellemez.)

Web Sunucu, “.PHP” uzatmasini görünce telasa kapilir, bu dosyayi PHP yorumlayicisina verir ve o da “< ?PHP" ve "?>” ayraçlari içindeki kodlari icra eder, demistik. Bu icraatin sonunda ortaya çikan ürün eger ziyaretçiye gönderilecekse, HTML etiketleri içinde gönderilir; yani ziyaretçi asla PHP kodlarini göremez. Kimi zaman PHP programimizin çalismasi sonucu ortaya ziyaretçiye gönderilecek bir ürün çikmaz; elde edilen sonuç ya baska bir programa (örnegin elektronik ileti gönderen bir Sendmail progamina) hammadde olarak verilir, ya da Server'da sabit diske yazilir. Fakat her durumda, Web ziyaretçimiz bizim PHP kodlarimizi göremez; bu Web sayfalarimizda PHP kodu kullanmamiz halinde, sayfalarimizin Browser tarafindan taninmasi veya taninmamasi gibi bir durumun ortaya çikmamasi demektir. Ziyaretçi ne tür Browser kullanirsa kullansin, kendisine Sunucu'dan daima saf HTML kodu gelecegi için, sayfalarimizi rahatça görebilecektir. Tabiî bir nokta var: Sayfalarimizda herhangi bir Browser'in arizali yorumladigi veya hiç yorumlayamadigi HTML etiketleri bulunabilir; ya da söz gelimi ziyaretçiye giden HTML'in içinde Browser'da çalistirilacak olan baska Script kodlari bulunabilir; ve Browser bu kodlari anlamayabilir. Örnegin, HTML sayfanizda VBScript kodlari kullanmis iseniz, Netscape ile sitenize baglanmis olan kisiler bu kodun olusturmasini istediginiz etkiyi göremeyeceklerdir; çünkü Netscape VBScript anlamaz! PHP ile yazacaginiz Web programlarinin (eski deyimiyle “sayfalarin”) olusturacagi HTML belgesinin Browser türleri ve sürümleri ile uyarliligini saglamak yine Web programcisi olarak sizin sorumlulugunuzdadir.

Özetlersek, PHP bir CGI programlama dilidir; bu dille, Web Sunucusu ile Web ziyaretçisi arasindaki bulusma noktasi olan CGI'da bilgi alisverisi yapilabilir; Sunucu'da bulunan baska programlar çalistirilabilir ve böylece Web sayfalarimiza HTML'in sinirlamalarinin ötesinde hareket ve ziyaretçi ile etkilesme olanagi kazandirilabilir.

Sanirim iyi bir Web programcisi olarak su anda ekrana “Merhaba Dünya!” yazdirmak için sabirsizlaniyorsunuz. Ama bunun için, PHP sayfanizi ya PHP-uyumlu bir Web Sunucusu'ndaki Web sitenize yüklemek, ya da kisisel bilgisayarinizdaki kisisel Web Sunucusu'na PHP ögretmek zorundasiniz. Bu ikinci yöntemi kuvvetle tavsiye ederim; çünkü yazacaginiz PHP programlarini gerçek Internet Sunucusunda sinamak, bazen arzu edilmeyen durumlara yol açabilir. Oysa kisinin bu denemeleri, evinde ve isyerinde kendi bilgisayarinda yapmasi, çogu zaman daha az basagrisi ve gözyasina yol açar! En azindan, PHP hatalarinizi ve gözyaslarinizi sizden baska gören olmaz!

PHP ve Veritabani

Kisisel bilgisayarinizdaki kisisel Web sunucusuna PHP ögretme islemine geçmeden önce, hemen hemen PHP'nin ikiz kardesi sayilan MySQL'den ve onun rakibi PostgreSQL'den kisaca söz edelim.

PHP'nin varlik sebeplerinin basinda, ticarî Unix ve Microsoft Windows isletim sistemlerinden ayri, ticarî olmayan Açik Sistem ortamlarinda çalisan bir Script dili ile bu dille kullanilabilecek yine Açik Sistem ürünü bir veritabani erisim ve yönetim aracina sahip olmak gelir. Perl, gerçi PHP'den çok önce Açik Sistem ürünü olarak, isteyen Web Programcisi'nin ücretsiz edinecegi bir CGI programlama dili olarak Web'in ilk gününden beri Web Programcisinin emrinde idi. Ama Perl, metin dosyalarindan yazi çekmek ve bunlari biçimlendirerek rapor haline getirmek amaciyla gelistirilen bir dil oldugu için, özellikle veritabanina dayali islemlerde programciya çok güçlük çikartiyordu. ASP ise (ASP destegi saglayan ve ücretsiz Web sitesi veren firmalarin giderek artmasina ve veritabani konusunda hem kolaylik, hem de büyük bir etkinlik saglamasina ragmen) çogunlukla ücretli Web sitesi aldigimiz ticarî amaçli evsahibi (Hosting) firmalarinin sagladigi bir teknoloji olarak görüldü. PHP, tasarimcilarinin MySQL ve PostgreSQL teknolojilerini gelistiren kurum ve firmalarla yaptigi yakin isbirligi sonucu ikinci sürümünden itibaren veri-yönlendirmeli Web uygulamasi alaninda önemli bir araç olarak belirdi. Dolayisiyla, PHP kurulumu dendigi zaman, kendiliginden, MySQL kurulumu da kastedilmis olur. Simdi PostgreSQL da ekleyebiliriz.

PHP, bir dildir; MySQL ve PostgreSQL ise bir demet sürücüdür. PHP ile, Web Server'a sayfanizi Internet ziyaretçisine göndermeden önce bir takim komutlari icra etmesini, bir takim veri dosyalarini açip içindeki bilgileri alip bunlari HTML kodlariyla bezeyip, Browser'a bildigimiz klasik HTML sayfasi olarak göndermesi talimatini veririz. MySQL ve PostgreSQL ise, Windows sistemlerinde Denetim Masasi'nda gördügünüz ODBC Veri Kaynagi Yönetmeni adli araç gibi, bir vertabani sunucusu, yani Database Server pprogramlaridir. Yakin zamana kadar bu iki veritabani yönetim araci arasinda fazla bir çekisme yoktu. Ancak simdi özellikle Linux kullanicilari topluluklarinda iki program arasinda verimlilik testleri yapiliyor; hangisinin daha iyi oldugnuna iliskin yogun bir tartisma sürüyor. PHPBuilder.com uzmanlari, yaptiklari bir çok denemede, MySQL'in daha hizli ve daha etkin çalistiklari sonucuna variyorlar. (Bu konuda daha genis bilgi edinmek için Internet'te www://PHPbuilder.com/columns/tim20000705.PHP3 adresine bakabilirsiniz.)

MySQL, bir kullanici lisansi 200 Dolar olan ticarî bir program iken 2000 yili ortalarinda GPL (GNU General Public License/GNU Kamusal Lisans) uygulamasina geçmis ve ücretsiz dagtilir hale gelmis bulunuyor. Buna göre MySQL'i bir ticarî uygulamanin içinde motor olarak kullanacaksaniz üreteci firmaya lisans ücreti ödemeniz gerekir; bunun disindaki uygulamalar için programi Internet'ten indirerek kullanabilirsiniz. PHP için MySQL'e gerek yoktur. PHP, bir NT veya Win9x tabanli Web Server'da çalistiriliyorsa, Microsoft'un ODBC sürücüleri ile çalisabilir; ve ODBC'nin okudugu bütün veritabanlarindan veri çekebilir. (ODBC’nin Unix-Linux sürümü de vardır.) Ayrıca PHP için Adabas, dBase, Empress, FilePro, Informix, InterBase, mSQL, Oracle, Solid, Sybase, Velocis ve bir çok Unix veritabanı yöneticisi için geliştirilmiş add-on (sonradan eklenen) modüller vardır. PHP, bir çok LDAP istemci programı için yazılmış API’lere de sahiptir. PHP ile IMAP, SMTP gibi Internet elektronik mektup protokollerini kullanmak da mümkündür.

Biz bu kitapçıkta örneklerimizde ve uygulamalarımızıda MySQ’den yararlanacağız. PHP-MySQL ikilisini kişisel bilgisayarımıza kurmak için önce gerekli programları Internet’ten indirmemiz gerekir. Bunun için şu adreslerden yararlanabilirsiniz:

http://www.PHP.net/downloads.PHP

http://www.mysql.com/downloads/index.html

PHP ve Web Sunucusu

Bizim açımızdan PHP, bir Web sunucu programıdır; kurulacağı sistemdeki Web sunucusu ile uyumlu olması gerekir. 4′ncü sürümü itibariyle, PHP bütün Unix-türevi sistemler (örneğin Linux) ve Microsoft Windows sistemleri ile uyumludur. Birlikte çalışabileceği Web sunucu programları arasında Apache, IIS, FHTTP, Omni HTTPd, Xitami ve Windows 95/98 için PWS (Personal Web Server) vardır. Gerçek Internet ortamında sunucu programlara PHP yeteneği kazandırma işlemi, Web Pnogramcısı olarak bizi ilgilendirmez; bizim için Internet sitemize evsahipliği yapan Hosting firmasının PHP desteği verip vermediğini bilmek yeter. Fakat tasarımlarımızı sınayabilmek için kendi bilgisayarımıza bir kişisel Web Server kurmak ve bu programı PHP-uyumlu hale getirmek gerekir. Burada sadece iki örnek ele alacağız: Linux için Apache sunucu programı ve MS-Windows için PWS. Bu iki programdan hangisi sizin sisteminize uygunsa onu kendi bilgisayarınıza kuracağınızı varsayarak, şimdi PHP ve MySQL kurulumu ile uğraşabiliriz.

Unix/Linux Sistemleri

Kurma işlemine Unix ortamından başlayalım. Burada Unix sistemi dediğimiz zaman Unix’in tekrar bilişim haritasında yerini almasını sağlayan Linux’u kastediyorum. Bunun için önce http://www.PHP.net/ adresini ziyaret etmemiz gerekiyor. Eğer PHP uzmanı olacaksanız, burası sizin ikinci eviniz olabilir. Downloads köprüsünü tıklayarak açılacak sayfada Unix/Linux için kaynak kodunu bilgisayarınıza aktarın. PHP’yi kuracağınız bilgisayarda bir Web sunucu programı yoksa, http://www.apache.org/dist/ adresinden apache_1.3.12.tar.gz (veya daha ileri) dosyasını da indirmeniz gerekir. Unix-Linux sistemleri için bilgisayarınızda “gcc C derleyici” bulunması gerekir. Linux sisteminizde örneğin Red Hat Linux sürüm 5.2 gibi eski bir gcc derleyici varsa, gcc sürüm 2.8.1′i Internet’ten bulmanız gerekir.

Linux’ta program derlediniz mi?

Daha önce hiç Linux programı derlemediyseniz, önce bazı kavramları açıklığa kavuşturalım:

tar: (tape archiver) birden fazla dosyayı tek dosya haline getirir ve sıkıştırır. Teyplere yedekleme amacıyla geliştirilmiştir. tar dosyaları sıkıştırılmışsa uzatması .gz, değilse .tar olur.
gcc: GNU’nun C derleyicisidir. İnsan tarafından okunabilen kaynak kodlarını makina tarafından okunabilen nesne (object) dosyalarına dönüştürür. C programlama diliyle yazılmış kaynak kodları içeren dosyaların uzantını .c olur. Nesne dosyalarının adının uzantısı genellikle .o olur. Derleyici başlık (header, uzantısı .h olan) dosyalarını bulamazsa derleme hatası verir.
make: henüz derlenmemiş kaynak dosyalarını derleyen yardımcı bir programdır. make, derleme talimatlarını Makefile adlı bir dosyadan alır.
ld: GNU’nun bağlayıcı (linker) programıdır. Nesne dosyalarını ve kitaplık denen dosyaları birbirine bağlayarak ortaya çalıştırılabilir bir program dosyası çıkartır. Genellikle Makefile’ın içinde linker’ın çalıştırılması talimatı bulunur ve sizin bu programı kullanmanız gerekmez.
ldconfig : paylaşılan kitaplık dosyalarını (shared librari) arar. Bu dosyalardan birden fazla program tarafından paylaşılır, ve dosya adlarında .so bulunur.
./configure : C derleyecisi ve header dosyalarının nerede olduğunu araştırır, ve vardığı sonuca göre Makefiles dosyasında değişiklik yapar.

PHP, bir Unix/Linux sisteminde müstakil yorumlayıcı veya Apache Web sunucusunun bir modülü olarak çalışmak üzere derlenebilir. PHP, müstakil yorumlayıcı olarak kurulduğunda, Web sunucusu, her ihtiyaç halinde PHP yorumlayıcısının bir örneğini çalıştırır. Bu, bir süre sonra Web sunucusunun bulunduğu işletim sisteminin yükünün artmasına ve işleyişinde yavaşlamaya yol açabilir. Oysa PHP, sunucunun bir modülü olarak kurulduğunda, bu sakınca ortaya çıkmaz. (Bu özelliği ile PHP, klasik CGI/Perl’ün çalışma tarzından ayrılır, ASP’nin ve ColdFusion’ın çalışma tarzına yaklaşır.) Bununla birlikte kötü niyetle veya beceriksizce yazılmış PHP programları modül olarak kurulmuş PHP’yi çökertirlerse, Web sunucusunu da çökertmiş olurlar; oysa müstakil PHP yorumlayıcı çökerse, Web sunucusuna bir şey olmaz.

Burada yapacağımız kurulum işlemi sırasında Linux kurulu olan bilgisayarımıza Apache Web sunucu programını, bu sunucunun kullanacağı güvenli Socket katmanını sağlayacak Mod_SSL programını, bu programın gerektirdiği OpenSSL aracını, MySQL veritabanı sunucusunu ve PHP Scripting dilini kurmuş olacağız.

PHP’yi Linux ortamında Apache Web sunucusuna modül olarak kurmak için sırasıyla şu işlemleri yapmamız gerekir (Sisteminizde gzip veya gunzip ile gcc and GNU make kurulu olduğunu varsayıyorum):

1. Sisteminizi root olarak başlatın ve sıkıştırılmış olarak alacağınız PHP ve Apache dosyalarını geniş yer olan geçici bir dizinde açın, ve o dizine gidin. Sözgelimi, Apache’nin tar-zip olarak sıkıştırılmış kaynak dosyalarının tmp adlı dizinde olduğunu varsayalım:

# cd /tmp

# gunzip –c apache_1.3.12.tar.gz | tar xf –

Burada, indirdiğiniz Apache sürümü farklı ise onun adını yazacaksınız. Şimdi Apache’yi açtığınız klasöre gidin ve buradaki configure dosyasını çalıştırın:

# cd apache_1.3.12

# ./configure –prefix=/usr/local/apache

Buradaki örnekte Apache’yi /usr/local/apache dizinine koyduğumuza dikkat edin. Bu dizini, bir çok kurulumun varsayım olarak arayacağı dizin olduğu için tercih ediyoruz. Ama isterseniz siz Apache’yi başka dizine de kurabilirsiniz.

2. Sıra MySQL veritabanı sunucusunda. Linux’ta root oturumunda iken sıkıştırılmış dosyaları indirdiğiniz geçici dizine geçin ve dosyaları açın; sonra oluşturulan dizine giderek, configure komutu ile veritabanı sürücüsünü yapılandırın:

# cd /tmp

# gunzip -dc mysql-3.22.32.tar.gz | tar xvf -

# cd mysql-3.22.32

# configure –prefix=/usr/local/mysql

Şimdi make komutu ile binary dosyalarını oluşturarak, ve sisteme yükleyelim:

# make

# make install

MySQL’in kullanım izinlerini belirlememiz gerekir. Aşağıdaki komutları yazarken “parola” kelimesi yerine vermek istediğiniz parola kelimesini yazmanız gerekir:

# scripts/mysql_install_db

# cd /usr/local/mysql/bin

# ./safe_mysqld &

# ./mysqladmin -u root password ‘parola’

Kurulum işleminin başarılı olup olmadığını sınamak için, kurulum sırasında oluşturlan örnek veritabanı dosyalarını bulunup bulunmadığını soruşturabilir ve kendimiz yeni bir veritabanı oluşturabiliriz. Bunun için şu komutu yazalım:

# BINDIR/mysqlshow -p

# mysql -u root -p

Sistem “Enter password:” karşılığını verdiğinde, yukarıda kullanım izinlerini belirlerken yazdığınız parolayı yazın; MySQL sunucusu çalışacak ve size kullanıcı izinlerinin bulunduğu “mysql” ve sınama amacıyla oluşturulan “test” adlı iki veritabanının bulunduğunu bildirecektir. Şimdi kendi veritabanımızı oluşturalım. MySQL sunucu komut istemcisi satırına şunu yazın (Bilgisayarın vereceği karşılıklardan ayırt etmek için kendi yazdıklarımızı koyu renkle gösteriyoruz):

mysql> create database deneme;

Sunucu “Query OK, 1 row affected (0.00 sec)” şeklinde karşılık verecektir. Şimdi bu veritabanını seçerek içinde deneme adlı ve içinde “no” ve “isim” adlı iki alan bulunan bir tablo oluşturalım (MySQL komutları büyük harf-küçük harf ayrımı yapmaz; komutlardan sonra noktalı virgül konur). Burada koyu renkle gösterilen satırlar ve işaretler bize aittir:

mysql> use deneme;

Database changed

mysql> CREATE TABLE books (

-> no int(3) not null auto_increment,

-> isim char(50) not null,

-> unique(no),

-> primary key(no)

-> );

Query OK, 0 rows affected (0.00 sec)

Bakalım tablomuz başarılı şekilde oluşmuş mu?

mysql> show tables;

mysql> describe deneme;

Field Type Null Key Default Extra

no int(3) PRI 0 auto_increment

isim char(50)

2 rows in set (0.00 sec)

Çok güzel! Hem MySQL’i kurmuş, hem de ilk tablomuzu oluşturmuş bulunuyoruz. MySQL komutlarını daha ayrıntılı öğrenebilmek için MySQL’in http://www.mysql.com adresindeki sitesini ziyaret edebilirsiniz. Şimdilik MySQL’den çıkalım ve kuruluma devam edelim.

3. Sıra geldi PHP’ye! PHP kaynak dosyasının bulunduğu geçici dizine geçin, ve dosyaları açın; sonra açılan dosyaların bulunduğu dizine gidin:

# gunzip -c PHP-4.0.1pl2.tar.gz | tar xf -

# cd PHP-4.0.1pl2

Şimdi configure dosyasını çalıştıracağız; bu komutun bir çok opsiyonu vardır; bunların tümünü görmek istiyorsanız, “configure –help” komutunu verebilirsiniz. Biz sadece PHP’ye MySQL ve Apache opsiyonlarını eklemekle yetineceğiz:

# ./configure –with-mysql=/usr/local/mysql \

–with-xml \

–with-apache=../apache_1.3.12 \

–enable-track-vars

Oluşan binary dosyalarını program dosyasına çevirerek, yükleyelim:

# make

# make install

Oluşan ini dosyasını lib dizinine koplayalım:

# cp PHP.ini-dist /usr/local/lib/PHP.ini

PHP.ini dosyasındaki bir çok özelliği değiştirerek, PHP’nin çalışma tarzını ayarlayabilirsiniz; örneğin şu satırı ekleyerek, PHP’nin azamî çalışma süresini arttırabilirsiniz:

max_execution_time = 60;

Güvenli socket ve Internet Erişimi Katmanı

Kuracağınız Web sunucusu gerçek Internet’e açılacaksa, sisteminize Mod_SSL yeteneğini kazandırmanız gerekir. Bu sistemin rsaref-2.0 adında bir eki vardır; ancak Amerika dışında kurulan Web Sunucularda rsaref-2.0 ekinin kurulması gerekmez. Apache sunucusunu sadece PHP dosyalarınızı sınamak amacıyla kendi bilgisayarınıza kuruyorsanız, Mod_SSL kurmak şart değildir.

Bu işlemi yapmak zorunda iseniz, önce http://www.openssl.org/ adresinden openssl-0.9.1c.tar.gz adlı dosyayı, http://www.modssl.org/ adresinden de mod_ssl-2.6.5-1.3.12.tar.gz dosyasını indirin. Sonra sırasıyla şu işlemleri yapabilirsiniz:

# gunzip -dc openssl-0.9.5c.tar.gz | tar xvf -

# cd openssl-0.9.x

#./config –prefix=/usr/local/ssl \

-L`pwd`/../rsaref-2.0/local/rsaref -fPIC

# make

# make test

# make install

# cd ..

Şimdi Mod_SSL modülünü Apache ile kullanılacak şekilde kuralım:

# gunzip -dc mod_ssl-2.6.4-1.3.12.tar.gz |tar xvf -

# cd

# ./configure –with-apache=../apache_1.3.12

# cd ..

# cd apache_1.3.12

# SSL_BASE=../openssl-0.9.x \

RSA_BASE=../rsaref-2.0/local \

./configure \

–enable-module=ssl \

–activate-module=src/modules/PHP4/libPHP4.a \

–enable-module=PHP4 \

–prefix=/usr/local/apache \

–enable-shared=ssl

[…ISS’ler buraya arzu ettikleri diğer opsiyonları ekleyebilirler..]

# make

Bu noktada sistem binary dosyaların oluşturulduğunu ve kurulumun gerekli güvenlik sertifikalarını istediğini bildirecektir. Sertifika oluşturma konusunda fazla bilgi için, http://www.modssl.org/docs/2.6/ssl_faq.html#ToC25 adresine bakabilirsiniz.) Diyelim ki sadece ISS’in yeri, firma adı ve bir iki diğer bilgiden oluşan özel bir sertifika oluşturmakla yetineceksiniz. Bunun için şu komutu girin ve sistemin soracağı sorulara cevap verin:

# make certificate TYPE=custom

Şimdi Apache’yi yeniden kurabiliriz:

# make install

Herşey yolunda gittiyse, sistem “You now have successfully built and installed the Apache 1.3 HTTP server,” şeklinde başlayan uzun bir mesaj verecektir. Bu durumda Apache sunucusu şu komutla başlatılabilir:

/usr/local/apache/bin/apachectl start

Apache’yi güvenli iletişim katmanı desteği ile başlatmak istiyorsanız şu komutu yazın:

/usr/local/apache/bin/apachectl startssl

Bu işlemleri başarıyla bitirmiş olsak bile sistemin çalıştığını kontrol etmemiz gerekir. Önce Apache’nin çalıştığından emin olalım. Bunun için önce Apache’nin yapılandırılmasına PHP’nun eklendiğinden emin olmamız gerekir. Kurulumu buradaki gibi yaptı iseniz /usr/local/apache/conf dizininde bulunan httpd.conf dosyasını açın; ve “addtype for PHP4″ satırların önündeki yorum (#) işaretlerini kaldırın; yani bu satır yorum olmaktan çıkıp yapılandırma komutu olsun:

#AddType application/x-httpd-PHP .PHP

#AddType application/x-httpd-PHP-source .PHPs

şeklindeki satırları şu şekle getirin:

AddType application/x-httpd-PHP .PHP

AddType application/x-httpd-PHP-source .PHPs

Şimdi Apache sunucusunu çalıştırabilir ve PHP desteğinin bulunup bulunmadığını sınayabilirsiniz:

# cd /usr/local/apache/bin

# ./apachectl configtest

Syntax OK

# ./apachectl start

./apachectl start: httpd started

“httpd started” ifadesi bize Apache’nin çalıştığını gösteriyor. Şimdi Browser’ınızı açın ve HTTP sunucusu olarak Apache’nin adresini yazın. Bu, bilgisayarınızın Domain adıdır; Apache’nin kurulu olduğu bilgisayarın IP numarasını da yazabilirsiniz.

Şimdi, bir düzyazı dosyasına şunları yazın:

< ? PHPinfo(); ?>

Dosyayı PHP.PHP adıyla Apache’nin Web sunucu için kök dizin saydığı klasöre kaydedin. Browser’ınızın URL adresi alanına sunucu adıyla birlikte dosyanın adını yazın.

Aldığınız sonuç, PHP’nin sistem ve sunucu hakkında ayrıntılı raporu ise, kendi kendinizi kutlayabilirsiniz: hem Apache sunucu, hem de PHP çalışıyor!

Windows-PWS ve IIS

PHP’yi Windows 95/98/NT/2000 işletim sistemlerinden biri ile çalışan bilgisayara kurmak için önce http://www.PHP.org adresinden PHP-4.0.1pl2-Win32.zip veya daha ileri sürümdeki zip dosyasını almamız gerekir. Bu dosyayı açın ve içindekileri sözgelimi c:\PHP dizinine kopyalayın. (Dizini oluştururken “PHP,” “PHP” veya “PHP” yazdığınıza dikkat edin!)

Daha önce Wihdows sistemine PHP 3.x kurmuş olanlar PHP 4.0′ün kurulumumu biraz farklı bulacaklardır. Bu, daha önce PHP kişisel ve Internet amaçlı Web sunucuda (PWS veya IIS) müstakil bir CGI programı olarak çalışırken şimdi buna ek olarak (tıpkı ASP gibi) DLL yoluyla, bir ISAPI modülü olarak çalışmasının sağlanmış olmasından kaynaklanıyor.

PHP’yi Windows 95 veya NT4.0 sisteminde kurulu bir PWS veya IIS için kuracaksınız, önce bazı önlemler almanız gerekiyor. NT 4.0 sistemlerinde IIS 4.0′ün bulunduğu Option Pack’in kurulması şart. Windows 95 sistemlerinde ise önce DCOM bileşenlerinin günceleştirilmesi gerekiyor. Bu dosyayı, http://download.microsoft.com/msdownload/dcom/95/x86/en/dcom95.exe adresinden alabilirsiniz.

PHP’yi müstakil çalışan CGI programı olarak kullanmayı düşünseniz bile daha önceki sürümlerinden farklı olarak bazı DLL dosyalarının Windows dizininde sistem alt-dizinine kopyalanması gerekir. Açtığınız Zip dosyasından çıkan ve C:\PHP dizinine kopyaladığınız dosyalar arasında bulunan MSVCRT.DLL ve PHP4TS.DLL adlı dosyaları Windows 9x sistemlerinde WINDOWS dizininde SYSTEM, NT/2000′de ise WINNT dzininde SYSTEM32 dizinine kopya edin. (Windows, MSVCRT.DLL dosyasının kullanılmakta olduğu bildirerek, kopyalamayı reddederse, kopyalamaya gerek yok demektir.)

IIS 4.0 ve 5.0

Windows NT/2000′e kurulu olan IIS 4.0 veya 5.0′e PHP desteği kazandırmak için, önce yukarıdaki gibi DLL dosyalarını gerekli yere kopyalayın. Açtığınız Zip dosyasından çıkmış olan PHP.ini-dist isimli düz yazı dosyasını Notepad ile açın ve “extension_dir=” satırını bularak, karşısındaki “./” yazısını silip yerine PHP dosyalarını kopyaladığınız dizinin adını (örneğin C:\PHP) yazın. PHP dizinin adını doğru yazdığınızı kontrol etmekte daima yarar vardır! Sonra “;browscap =” satırını bulun ve önündeki noktalı virgülü kaldırarak karşısındaki “extra/browscap.ini” kelimelerini c:\Winnt\browscap.ini olarak değiştirin. Bu dosyayı, PHP.ini adıyla Winnt dizinine kaydedin. (Windows dizininin Winnt adını taşıdığını varsayıyorum. Sizin Windows dizininiz başka ise, gerekli düzeltmeyi yapmanız gerekir.)

Browser Yetenek Dosyası: Browscap.ini

Windows sistemine kurulu bir Web Sunucu programına (PWS, IIS veya Apache Win32) PHP yeteneği kazandırabilmek için PHP’nin talep sahibi Browser’ın yeteneklerini bir dosyadan okuması gerekir. Bu dosyanın adı browscap.ini dir.

Internet’te http://asptracker.com/browscap.zip dosyasını alarak açın ve çıkacak “browscap.txt” dosyasının adını “browscap.ini” olarak değiştirerek Windows/Winnt klasörüne kopyalayın.

Internet Services Manager’ı açın; bu araç, NT 4.0′te Start menüsünde Programs/Option Pack’te, 2000′de ise Control Panel/Administrative Tools’dadır. Açılacak pencerede muhtemelen Default Web Server adını taşıyan Web sunucusunun adını sağ tıklayın:

Açılan listede Properties maddesini; açılan kutuda Home Directory sekmesini seçin; Configuration düğmesini tıklayın ve yeni bir Application Mappings satırı eklemek üzere, Executable kutusuna PHP4isapi.dll dosyasının tam yolunu ve adını (örneğin C:\PHP\ PHP4isapi.dll); Extension kutusuna ise .PHP yazın (IIS 4.0′te Method exclusions kutusunu boş bırakın) ve Script engine kutusuna işaret koyun.

ISAPI Filters sekmesini seçin. Add düğmesini tıklayarak yeni bir ISAPI filtresi kaydı yapın. Açılacak kutuda filtre adı olarak PHP, yol olarak da PHP4isapi.dll dosyasının bulunduğu dizinin yolunu (örneğin C:\PHP\ PHP4isapi.dll) yazın.
IIS’i tamamen durdurun; ama bunun için sadece Internet Services Manager’daki Stop düğmesini tıklamak yetmez; komut istemci (MSDOS Prompt) penceresinde net stop iisadmin yazın. Windows, bu servisin bağlı olduğu diğer bazı hizmetlerin de durdurulacağını bildirince “Y” yazın ve Enter’a basın. Şimdi IIS’i tekrar başlatmak için aynı pencerede net start w3svc yazın. Artık IIS’iniz PHP anlar hale gelmiş olmalı. Bunu, hemen sınayalım. Notepad veya bir başka düzyazı programıyla şunları yazın:

< ? PHPinfo(); ?>

Dosyayı PHP.PHP adıyla IIS’in kök dizin saydığı klasöre kaydedin. Browser’ınızın URL adresi alanına sunucu adıyla birlikte dosyanın adını yazın.

Bravo! İşte yeni bir dil öğrenmiş Web sunucuya sahip oldunuz.

PWS 4.0

Windows’un 95/98/SE/Me türlerine kişisel Web sunucu programı olarak Personal Web Server (PWS 4.0) kurulmalıdır. PHP Zip dosyasından çıkacak DLL’leri Windows dizininde System klasörüne kopyaladıktan sonra, Zip dosyasından çıkmış olan PHP.ini-dist isimli düzyazı dosyasını Notepad ile açın ve “extension_dir=” satırını bularak, karşısındaki “./” yazısını silip yerine PHP dosyalarını kopyaladığınız dizinin adını (örneğin C:\PHP) yazın. PHP dizinin adını doğru yazdığınızı kontrol edin! Sonra “;browscap =” satırını bulun ve önündeki noktalı virgülü kaldırarak karşısındaki “extra/browscap.ini” kelimelerini c:\Windows\browscap.ini olarak değiştirin. Bu dosyayı, PHP.ini adıyla Windows dizinine kaydedin. Daha önceki sayfalarda göreceğiniz şekilde Browscap.ini dosyasının dosyasını Windows dizinine kopyalamış olmanız gerekir. (Windows dizininin Windows adını taşıdığını varsayıyorum. Sizin Windows dizininiz başka ise, gerekli düzeltmeyi yapabilirsiniz.)

Şimdi, açtığınız PHP Zip dosyasının içinden çıkan PWS-PHP4.reg adlı dosyayı bir düzyazı programıyla, örneğin Notepad ile açın. “.PHP”=”[PUT PATH HERE]\\PHP4isapi.dll” yazılı satırı PHP dosyalarını koyduğunuz dizine göre, örneğin şöyle değiştirin:

“.PHP” = “C:\\PHP\\PHP4isapi.dll”

Burada çok dikkat etmeniz gereken nokta, ters-bölü işaretlerinin başka yerlerde normal olarak yazdığımız gibi bir adet değil, iki adet olmasıdır. Dosyayı kaydettikten sonra, iki kere tıklayın ve Windows’un Registry’de değişiklik yapmayı isteyip, istemediğinize ilişkin sorusuna Evet yanıtını verin. Tamaam! Sizin de PHP bilen bir PWS’iniz oldu. Ama bunu bir sınayalım. Ve bunu bir Merhaba Dünya programı ile yapalım ki, gelenek bozulmasın!

Düzyazı programınızla şu metni merhaba.PHP adıyla PWS’in Web için kök dizin saydığı (muhtemelen C:\Inetpub\wwwroot) klasöre kaydedin:

< ?PHP

echo ("Merhaba Dünya!");

Sonra Personal Web Manager kutusunda, Ana başlıklı bölümde, Yayımlama kısmındaki “http://” diye başlayan ve kişisel Web sunucunuzun adı ile devam eden köprüyü tıklayın. Varsayılan Browser’ınız, kişisel Web sunucunuzun ana sayfasını açacaktır. Browser’ın URL adres bölümüne, merhaba.PHP yazın ve klavyede Enter tuşuna basın. Eğer gerçekten PWS’iniz, PHP öğrenmişse, size ve dünyaya merhaba diyecektir.

Windows’da Apache!

NT sisteminizde ISS değil de Apache for Win 32 Web Server programını çalıştırıyorsanız, sürümüne göre httpd.conf veya srm.conf dosyasına şu ekleri yapmanız gerekir:

ScriptAlias /PHP3/”c:/path-to-PHP-dir/”

AddType application/x-httpd-PHP3 .PHP3

Action application/x-httpd-PHP3″/PHP3/PHP.exe”

Windows’da MySQL

PHP, Windows ortamında, Windows’un ODBC sürücülerini kullanarak, sürücüsü bulunan bütün veritabanlarına ulaşabilir. Ancak Windows ortamında geliştirseniz bile, Web sitenizi, Unix tabanlı ve ODBC-uyumlu olmayan bir sunucuya gönderebilirsiniz. Bu durumda sayfalarınızda kullanacağınız verileri muhtemelen MySQL aracılığıyla veritabanından çekeceksiniz demektir. Bu yüzden Windows sisteminize MySQL kurmak ve veritabanlarını bu araçla geliştirmeniz yerinde olur. Unix/Linux ortamında ücretsiz olmakla birlikte MySQL, Windows için bedeli paylaşımlı (shareware) olarak edinilebilir. Benioku dosyasında belirtildiğine göre, programı eğitim amacıyla ve 30 günü aşmamak kaydıyla kullanıyorsanız, ücret ödenmesi gerekmiyor. Diğer durumlarda TCX firmasının Internet’te http://www.tcx.se adresindeki sitesindeki formları doldurarak lisans alınması gerekiyor. Bu programı, MySQL’in http://www.mysql.com/downloads/ adresinden edinebilirsiniz. Bu adresteki mysql-shareware-3.22.34-win.zip dosyasını alarak, bir geçici dizinde açın. (Sisteminiz gerçek Internet sunucusu olarak ticarî amaçlı hizmet sağlayacaksa şu dosyayı almanız gerekir: http://www.mysql.com/Downloads/MySQL-3.23/mysql-3.23.21-win-src.zip) Shareware sürümünü içeren dosyayı açtığınızda ortaya çıkacak setup.exe programı MySQL’i kuracaktır.

MySQL Server’ın Windows’da da tıpkı Linux’ta olduğu gibi çalıştırılması ve durdurulması gerekir. MySQL’in paylaşım sürümünü kullanmak için Windows sistemlerinde mysqld-shareware.exe programını çalıştırmanız gerekir. DOS komut istemcisini açın ve “C:/mysql/bin” dizinine giderek, sırasıyla şu komutları verin:

mysqld-shareware

mysqlshow

mysqlshow -u root mysql

mysqladmin version status proc

Şimdi MySQL server çalışıyor ve biraz sonra PHP yoluyla kişisel Web Server’ınıza hizmet vermeye hazır demektir. Bu komutları icra ettiğiniz sırada bir hata mesajı ile karaşılaşırsanız, MySQL’in kuruluşunda hata yapmış olabilirsiniz. DOS ekrarında test ve MySQLl veri tabanlarının varlığını ve hizmete girdiğini gösteren mesajlar görürseniz, MySQL güzelce çalışıyor demektir. Bunu bir de Browser ile ve PHP yoluyla sınayalım:

Yukarıda IIS’e PHP desteği kazandırma çalışmaları sırasında oluşturmadı iseniz, düz yazı programınızda şu tek satırı yazın; php.php adıyla, kişisel Web’inizin kök dizinine kaydedin:

< ? PHPinfo(); ?>

Browser’ınızı açın; URL hanesine örneğin http://localhost/PHP.PHP3 yazın. Açılacak sayfada iki şeye dikkat edin: MySQL ve ODBC bölümleri var mı? MySQL bölümü varsa; kendinizi yeniden kutlayın! ODBC bölümü yoksa, muhtemelen sisteminizde Microsoft’un Open Database Connectivity (Açık Veribanı Bağlantısı) sürücüleri kurulu değil demektir. (Windows’da Denetim Masası’nda ODBC simgesini görmüyorsanız, MS’un sitesinden gerekli kur programını indirmeniz gerekebilir. Linux’ta ise MyODBC programı ile bu imkanı kazanabilirsiniz.)
Bir kere daha tekrar etmek gerekirse, PHP ile veritabanına dayanan sayfalar yapmak için mutlaka ve sadece MySQL sürücülerini kullanmak gerekmez. Bunun yerine MS’un ODBC sürücülerini kullanabilirsiniz. Ancak Web sitenize evsahipliği yapan firmanın size ODBC desteği verip vermediğini öğrenmeniz gerekir. Aslında aynı şekilde, evsahibi firmanın MySQL desteği verip vermediğini de öğrenmek zorundasınız. (PHP ile MS-ODBC sürücülerini kullanabilmek için Andrew Stopford’un ASPToday sitesindeki http://www.asptoday.com/articles/20000202.htm yazısında geniş bilgi bulabilirsiniz.)

Geçmiş olsun. Bana sorarsanız, PHP ile dolu yeni bir hayata başlamak için en önemli adımı attınız. Bundan sonrası, sadece PHP dilini öğrenmekten ibaret. Dilin üretecilerinden Zeev Suraski, bu yılın başında İsrail’de yapılan ilk uluslararası PHP Konferansı’nda “PHP öğrenmek zor mu?” diye soran bir bilgisayar meraklısına şu cevabı veriyordu: “Bir haftadan fazla zaman ayırmanız gerekiyorsa, sizin için zor demektir!”

PHP’nin Yapı Taşları

PHP, bir programlama dili olarak, değişkenler, değişkenlerin değerleriyle bir işlem yapmayı sağlayan işlemciler, işlemcilerle oluşturulan deyimler ve nihayet bunların tümünü toplu olarak kullanmamızı sağlayan işlevlere (fonksiyonlara) sahiptir. PHP, nesne-yönelimli (object-oriented) bir dil olduğu için, nesne oluşturma imkanına ve bunların kullanılmasını sağlayan metodlara da sahiptir. Bütün bu imkanları kullanarak, PHP ile bir veritabanından veri alarak, bunları HTML etiketlerinin değerleri olarak kullanabiliriz; Web sitemizi ziyaret eden kişilerden bilgi alabiliriz, bu bilgilerle işlemler yapabiliriz. PHP’nin çeşitli komutlarını, deyimlerini ve fonksiyonlarını kullanarak, programımızın çalıştığı Web sunucusunun bulunduğu bilgisayara da çeşitli dosya işlemleri yaptırabiliriz.

PHP programını durdurmak

Şimdi belki PHP’yi durdurmayı hiç düşünmüyorsunuz; ama ilerde bir fonksiyonun vereceği sonucun bütün programın durdurulmasını gerektiği zamanlar olabilir. PHP’nin resmî el kitabına bile ilk baskısında konulması unutulmuş olan programı durdurma komutu, exit kelimesidir; hiç bir parametre almadan çalışır.
Bu tür karmaşık uygulamalara geçebilmek için önce, PHP dilinin unsurlarını biraz yakından inceleyelim.

Değişkenler

Programcılıkta işlemlerimizi değişkenlerle yaparız. Değişkeni bir kap gibi düşünebilirsiniz. Sözgelimi “Gün,” değişkenin adı ise bu değişkenin değeri Pazar, Pazartesi, Salı, vd., olabilir. Her değişken, türüne göre, ya bir ya da daha fazla değer tutar. Adından da anlaşılacağı gibi değişkenin değeri değişir! Bu değişikliği biz yapabiliriz; programın kendisi yapabilir.

PHP’de de, bir çok başka bilgisayar programlama dilinde olduğu gibi değişkenlerin içine bir değer konmadan önce tanımlanması mümkündür; fakat gerekli değildir. Değişkenleri adının önüne $ işareti koyarak tanımlarız:

$adi;

$soyadi;

$123;

$sevdigiRenk;

Değişkenler, harf, rakam veya alt çizgi (_) ile başlayabilirler; bu karakterleri içerebilirler; ama içinde boşluk veya diğer işaretler bulunamaz. PHP değişkenleri her türlü değişken tutabilirler: bir değişkenin adının yazılış şekli onun tutabileceği değerin niteliğini belirlemez. Dolayısıyla, “$adi” değişkenin değeri “Reşit” da olabilir, “1255″ de olabilir.

PHP’de genellikle değişkenleri değerini atayarak belirleriz:

$adi = “Reşit”;

$soyadi = “Gülen”;

$123 = 123;

$sevdigiRenk = “yeşil”;

Değişkenler, kullanıldıkları işleme, taşıdıkları değeri verirler:

print $adi;

komutu, eğer değeri “Reşit” ise “Browser penceresine “Reşit” kelimesini yazdırır.

PHP’de özel bir değişkene değişken adı olarak kullanılacak değerleri de atayabiliriz:

$adi = “Reşit”;

$degisken = “adi”;

print $$degisken;

Burada Browser penceresine yine “Reşit” kelimesi yazılacaktır; çünkü PHP $degisken adlı değişkenin “adi” adlı değişkeni tuttuğunu bilecek ve iki Dolar işaretini görünce, $degisken’in değerini değil, onun tuttuğu değişkenin değerini yazacaktır. Bu, size şu anda karışık görünebilir. Daha sonra döngüleri gördüğümüzde bu tekniği bir satırlık kod ile yüzlerce değeri yazdırmakta kullanacağız. Bu teknik şöyle de kullanılabilir:

$degisken = “adi”;

$$degisken = “Reşit”;

print “$adi”;

print $$degisken;

print “${$degisken}”;

print “${’adi’}”;

Buradaki dört “print” komutu da Browser’a “Reşit” kelimesini yazdıracaktır.

PHP’de bir değişkenin tuttuğu değer, bir başka değişkene atanabilir. Bu ya duragan, ya da dinamik olarak yapılır. Duragan yöntemde:

$birinci_degisken = “Nurcan”;

$ikinci_degisken = $birinci_degisken;

$birinci_degisken = “Tülay”;

print $ikinci_degisken;

Buradaki “print” komutu Browser penceresine “Reşit” kelimesini yazdıracaktır. İki değişken arasındaki değer alış-verişi birinci değişkenin tuttuğu değeri değiştirmeden önce olduğu için, ikinci değişken birinci değişkenin ilk değerini almış oldu. Fakat kimi zaman iki değişken arasındaki değer alış-verişi sürekli (dinamik) olsun isteriz. PHP, buna, ilk atama sırasında & işareti kullanırsak izin verir:

$birinci_degisken = “Nurcan”;

$ikinci_degisken = &$birinci_degisken;

$birinci_degisken = “Tülay”;

print $ikinci_degisken;

Buradaki “print” komutu ise Browser penceresine “Tülay” kelimesini yazdıracaktır. Çünkü iki değişken arasındaki değer alış-verişi birinci değişkenin tuttuğu değeri değiştirmeden önce halde, ikinci değişkene birinci değişkenin değerini dinamik olarak atamış olduk. Atama işlemi sırasında & işareti kullandığımız için, birinci değişkenin değeri değiştiğinde ikinci değişkenin de değeri değişecektir.

Veri Türleri

PHP, değişkenlere, tuttukları değere göre farklı bellek alanı tahsis eder; bu bakımdan verilerimizin türü etkin bir programcılık açısından önem taşır. Ayrıca PHP, diğer bütün programlama dilleri gibi belirli veri türleri ile belirli işlemleri yapar veya yapamaz. Örneğin, ancak iki sayı arasında aritmedik toplama yapılabilir. İki metin tutan değişken aritmetik olarak toplanamaz; ancak içerdikleri değerler ardarda eklenebilir. Ne var ki, PHP sizin aritmetik toplama mı, yoksa ardarda ekleme mi yapmak istediğinizi bilmek durumunda değildir. (PHP’ye ‘muazzam dil’ dedik; içinde yapay zekâ var demedik!) Dolayısyla değerleri 5 ile 6 olan iki değişkeni topladığınız zaman ortaya 11 yerine 56 çıkarsa, kabahati PHP’de değil, değişkenlere veri atayan kişide (büyük bir ihtimalle kendinizde) aramalısınız.

PHP açısından dünyada altı tür değer vardır:

Tamsayı (Integer): 5,124, 9834 gibi

Çift (Double): 3,567 gibi

Alfanümerik (String): “Reşit” gibi

Mantıksal (Boolean): doğru (true)/yanlış (false) gibi

Nesne (Object)

Dizi (Array)

Bazı uzmanlara göre, gerçekte PHP’de mantıksal (boolean) değişken türü yoktur. B kanının sebebi, PHP’nin true (doğru) ya da false (yanlış) olarak atadığımız değerleri 1 ve boş/null değerlere çevirmesi, mantıksal olarak sorgulandığında 0 dışındaki tam ve ondalık değişkenleri TRUE, 0′ı FALSE sayması, ve boş alfanümerik değişkenleri FALSE, dolu alfanümerik değişkenleri ise TRUE olarak değerlendirmesidir. Ancak daha sonra gereceğimiz gibi PHP, Mantıksal/Boolean adında bir değişken değiştirme fonksiyonuna sahiptir ve bu tür değişkenlerin türü sorulduğunda “boolean” karşılığını verir.

Tür Değiştirme

Değişkenlere atadığımız değerlerinin türlerini genellikle biliriz; ama yüzlerce değişkenle uğraştığımız bir Web programında değişken türünü unutmak çok kolaydır. Kimi zaman da değişkenlere program yoluyla değer atarız; başka bir deyişle programımız bazı değişkenleri kendisi oluşturabilir, ve bunlara kendisi değer atayabilir. Bu tür program yoluyla atanan değerlerin de türünde kuşkuya kapıldığımız anlar olabilir. Bir değişkenin değerinin türü hakkında kuşkunuz varsa, en emin yol bunu PHP’nin kendisine sormaktır. Bu sorgulamayı gettype() fonksiyonu ile yaparız.

Fonksiyon

PHP’nin gettype() ve print() gibi, kendi içinde bulunan kullanılmaya hazır bir çok fonksiyonu vardır. Daha sonra kendi fonksiyonlarımızı yazmanın yollarını da göreceğiz. Programcılık dilinde ister dile ait olsun, ister kendimiz yazmış olalım, bir fonksiyonu kullanmaya “fonksiyon çağırma” denir. Fonksiyonlar da fonksiyon çağırabilirler. Çağrılan bir fonksiyon ya kendisinden beklenen işi yapar, ya da kendisini çağıran işleme veya fonksiyonu bir değer sunar. Buna fonksiyondan dönen değer denir.
Şimdi, bir PHP programı yazalım, bir takım değişkenlere değerler atayalım ve bunların türlerini PHP’ye soralım. Bir düzyazı programı ile şu metni yazın ve turler.php adıyla kaydedin:

< ?php

$sayi = 5;

print("Birinci değişkenin adı: \$sayi
“);

print(”Değeri : “);

print “$sayi
“;

print(”Türü : “);

print gettype( $sayi ) ; //tamsayi/integer

print “
“;

$alfanumerik = “Reşit”;

print “İkinci değişkenin adı: \$alfanumerik
“;

print “Değeri : “;

print “$alfanumerik
“;

print(”Türü : “);

print gettype( $alfanumerik ) ; //alfanümerik/string

print “
“;

$ondalik = 5.1234;

print “Üçüncü değişkenin adı: \$ondalik
“;

print “Değeri : “;

print “$ondalik
“;

print(”Türü : “);

print gettype( $ondalik ) ; //çift,ondalık/double

print “
“;

$mantiksal = true;

print “Üçüncü değişkenin adı: \$mantiksal
“;

print “Değeri : “;

print “$mantiksal
“;

print(”Türü : “);

print gettype( $mantiksal ) ; //mantıksal/boolean

print “
“;

Bu programı çalıştığımızda karşımıza şöyle bir görüntünün gelmesi gerekir:
Burada mantıksal (boolean) değer olarak doğru anlamına true değeri atadığımız halde, PHP’nin bu değişkenin değeri olarak 1′i gösterdiğine dikkat edin. PHP’de bir fonksiyon, elde ettiği değer doğru ise sonuç olarak 1 değerini verir. (Yanlış/false değerinin neye çevrildiğini bulabilir misiniz?)

Escape

turler.php dosyasını yazdıysanız, şu satırdaki, ters-bölü işareti dikkatinizden kaçmamış olmalı:

print “İkinci değişkenin adı: \$alfanumerik
“;

Daha önce gördük ki, tek veya çift tırnak içine de alsak, PHP, bir değişken adını gördüğü zaman onun yerine o değişkenin tuttuğu değeri yazar. PHP bunu, değişken adının başındaki $ görerek yaparak. $ işareti gibi PHP için özel anlamı olan işaretlerin anlamlandırılmasını önlemek ve bu işaretleri düz metin saymasını sağlamak için bu işaretlerin önüne ters-bölü işareti koyarız. Buna o karakteri kurtarma veya ESCaping denir.

PHP’nin anlamlı işaretleri ve bunların ESCape-yazılışı şöyledir:

\’ Tek tırnak

\” Çift tırnak

\\ Ters-bölü

\$ Dolar işareti

\n Yeni Satır (New Line)

\r Satır Başı (Return)

\t Sekme (Tab) karakteri

Kimi zaman bir değişkene atadığımız değerin türünü değiştirmek gerekir. Bunu settype() fonksiyonu ile yaparız. Elimizde böyle bir imkan var diye, bir değişkenin alfanümerik (String) olan değerini sayıya çevirebileceğini sanmayın. PHP buna çok kızar! Şu örneği de tur_degistir.php adıyla kaydedelim:

< ?php

$degisken = 5.67890;

print("Değişkenin değeri : ");

print "$degisken
“;

print(”Türü : “);

print gettype( $degisken ) ; //çift,ondalık/double

print “
“;

print “İlk değiştirme işlemi: Alfanümerik/String:
“;

settype( $degisken, string ); //alfanümerik/string

print “Değeri : “;

print “$degisken
“;

print(”Türü : “);

print gettype( $degisken ) ; //alfanümerik/string

print “
“;

print “İkinci değiştirme işlemi: Tamsayı/Integer:
“;

settype( $degisken, integer ); //Tamsayı/Integer

print “Değeri : “;

print “$degisken
“;

print(”Türü : “);

print gettype( $degisken ) ; //Tamsayı/Integer

print “
“;

print “Üçüncü değiştirme işlemi: Ondalık/Double:
“;

settype( $degisken, double ); //çift,ondalık/double

print “Değeri : “;

print “$degisken
“;

print(”Türü : “);

print gettype( $degisken ) ; //çift,ondalık/double

print “
“;

print “Dördüncü değiştirme işlemi: Mantıksal/Boolean:
“;

settype( $degisken, boolean ); // Mantıksal/Boolean

print “Değeri : “;

print “$degisken
“;

print(”Türü : “);

print gettype( $degisken ) ; // Mantıksal/Boolean

print “
“;

Bu programı çalıştırdığımızda, ilk atadığımız değerin ondalık/double olarak belirlendiğine dikkat edin. Bu değerin türünü alfanümerik/string olarak değiştirdiğimizde değişmediğini görüyoruz. Fakat tamsayı/integer’a çevirdiğimizde PHP değerin tamsayı bölümünü alıyor; ondalık-kesir bölümünü atıyor. Nitekim daha sonra değişkerin türünü yeniden ondalık yaptığımız halde, atılan bu bölüm geri gelmiyor. Son olarak değişkeni mantıksal ifade olarak değiştirdiğimizde, değerin doğru/true olduğunu anlıyoruz; değer olarak bize 1 dönüyor. PHP, sıfır dışındaki tüm değerleri doğru/true’ya çevirir; sıfır’ı ise yanlış/false olarak atar ve boş/null değer verir.
Şu anda PHP’yi tam bilemediğimiz için nerede kullanılır kestiremiyoruz, ama diyelim ki burada olduğu gibi, değişkeni bir daha düzelmeyecek şekilde değişikliğe uğratmak istemeyebiliriz; fakat yine de değerinin türünü değiştirmek isteyebiliriz. Bunu da nerede kullanabiliriz, şu anda bilmiyoruz. Ama diyelim ki, böyle bir işlem yapmaya ihtiyacımız oldu! Hatırlıyor musunuz, biraz önce özel bir şekilde bir değişkene başka bir değişkenin adını değer olarak vererek, aslında bu değişkenin ilk değişkenin değerini almasını sağlamıştık. Burada da aynı tekniği kullanabiliriz. Bu kodu da tur_kopyala.php adıyla kaydedin:

< ?php

$degisken = 3.1418;

print("Değişkenin değeri : ");

print "$degisken
“;

print(”Türü : “);

print gettype( $degisken ) ; //çift,ondalık/double

print “
“;

print “İlk kopyalama işlemi: Alfanümerik/String:
“;

$kopya_degisken = ( string ) $degisken; //alfanümerik/string

print “Değeri : “;

print “$kopya_degisken
“;

print(”Türü : “);

print gettype( $kopya_degisken ) ; //alfanümerik/string

print “
“;

print “İkinci kopyalama işlemi: Tamsayı/Integer:
“;

$kopya_degisken = ( integer ) $degisken; //Tamsayı/Integer

print “Değeri : “;

print “$kopya_degisken
“;

print(”Türü : “);

print gettype( $kopya_degisken ) ; //Tamsayı/Integer

print “
“;

print “Üçüncü değiştirme işlemi: Ondalık/Double:
“;

$kopya_degisken = ( double ) $degisken; //çift,ondalık/double

print “Değeri : “;

print “$kopya_degisken
“;

print(”Türü : “);

print gettype( $kopya_degisken ) ; //çift,ondalık/double

print “
“;

print “Dördüncü kopyalama işlemi: Mantıksal/Boolean:
“;

$kopya_degisken = ( boolean ) $degisken; // Mantıksal/Boolean

print “Değeri : “;

print “$kopya_degisken
“;

print(”Türü : “);

print gettype( $kopya_degisken ) ; // Mantıksal/Boolean

print “
“;

Bu programın can alıcı noktası örneğin “$kopya_degisken = ( boolean ) $degisken;” şeklindeki komut; burada $kopya_degisken adlı değişkene $degisken adlı değişkenin değerini (eşittir işareti ile) kazandırırken, arada yeni değişkenin kazanmasını istediğimiz türün adını parantez içinde yazıyoruz. Burada gerçekte, $degisken adlı değişkenin değerine hiç bir şey olmuyor. Bu programı çalıştırırsanız, ilk değerin ontalık kısmının önceki örnekte olduğu gibi değişim işlemi sonunda tamamen yok olmadığını görebilirsiniz.
$degisken adlı değişkenin değeri değişmeden durduğu için üçüncü adımda yıptığımız ondalık tür olarak kopyalama sonucu yeni değişkenin değeri yine kesiri ile karşımıza çıkıyor.

Dört yararlı fonksiyon

PHP’de değişken değer türü değiştirmekte kullanabileceğimiz kullanılmaya hazır fonksiyon vardır. ilerde döngüleri ele aldığımızda daha çok anlam kazanacak olan bu değişkenleri şimdilik bir kenara kaydedin:

isset() ve unset()

PHP, bir değişken tanımlandığı anda, sanki içinde değer varmış gibi, bilgisayarın belleğinde yer ayırır. Bu bazen bilgisayarın kıt kaynaklarını zorlayabilir. isset() fnksiyonu, PHP’nin bir değişkenin içinde değer bulunup bulunmadığını sınamasını sağlar. unset() ise varolan bir değişkeni yok eder. Bu iki fonksiyonu birlikte kullanabiliriz ve boş değişkenleri yok ederek, bilgisayarın belliğinde yer açabiliriz:

if (isset($bir_degisken)) {

print( $bir_degisken );

}

else {

unset($bir_degisken);

}

Bu kod parçası, $bir_degisken isimli dğişkenin içi boş değişse, içeriğini görüntüleyecek, içi boş ise varlığına son verecektir.

empty()

isset() fonksiyonun tersi işleve sahiptir; bir değişkene değer atanmamışsa, veya değeri sıfır veya boş alfanümerik (null string) ise, doğru (True) değeri verir.

$bir_degisken = 123;

echo empty($bir_degisken);

$bir_degisken = “”;

echo empty($bir_degisken);

Bu program parçası Browser penceresine sadece empty() fonksiyonun doğru sonuç verdiği birinci echo() deyiminde 1 yazdıracaktır.

is_string(),is_integer(),is_double(),

Sınadıkları değişkenin aradıkları türden değer içermesi halinde doğru ‘True) sonuç verirler.

< ?php

$a = 6.567;

if (is_double($a)) {

print ("A Double'dır
“);

}

$b = “Reşit”;

if (is_double($a)) {

print (”B String’dir
“);

}

$c = 6;

if (is_int($c)) {

print (”C Integer’dır
“);

}

Bu kod, Browser penceresine “A double’dır, B String’dir, C Integer’dır” yazdıracaktır. PHP’de bu fonksiyonlara benzeyen fakat başka tür değer arayan şu fonksiyonlar da vardır: is_array(), is_object.

intval(), doubleval(), doubleval()

Bir değişkenin değerinin türünü başka bir türe çevirmeye yararlar. intval(), ortaya çıkartacağı tamsayı değişkenin 10 tabanlı (decimal) veya 16 tabanlı (hexadecimal) olmasını sağlayan ikinci bir argüman alabilir:

< ?php

$a = "123ABC";

$b = inval($a, 16)

print ($b);

Bu program Browser penceresine, 123′ün hexadecimal ifadesi olan “1194666″ yazdıracaktır.

İşlemciler (Operatörler)

Yukarıdaki örnekleri birlikte yaptıysak, = işaretini bol bol kullandık ve böylece PHP’nin bir çok operatöründen biriyle tanıştık. Buna PHP dilinde “atama operatörü” denir. Bu işlemci sadece yukarıda kullandığımız gibi, bir değişkenin bir değere eşitliğini ilan etmek amacıyla kullanılmaz. Örneğin:

print ( $sayi = 123 ) ;

ifadesinde olduğu gibi, bir fonksiyonun içinde de hem atama işlemi yapılabilir; hem de işlem yürütülür. PHP’nin aritmetik, birleşik-atama, birleştirme, karşılaştırma ve mantıksal sınama operatörleri vardır.

Aritmetik işlemciler:

+ Toplama 6+5 = 11

- Çıkartma 6-5 = 1

/ Bölme 6/5 = 1.2

* Çarpma 6*5 = 30

% Kalan (Modulus) 6%5 = 1

Aritmetik işlemleri gerçek sayılarla yaptığımız gibi, tuttuğu değer sayı olan değişkenlerle de yapabiliriz.

Daha önce, PHP’de değişken tanımlar ve bunlara değer atarken sayı olan değişkenleri tırnak işareti kullanmadan, alfanümerik değişkenleri ise tırnak içinde yazdığımızı hatırlayacaksınız. Bu, geleneksel hale gelmiş olan bir programcılık alışkanlığıdır. PHP, tırnak kullanmasanız da bir değişkenin sayı olup olmadığını anlar; daha sonra bu değişkenlerle aritmetik işlem yapabilir. PHP ayrıca rakamla başlayan alfanümerik değişkenleri sayı olarak kullanmaya kalktığınızda, bu değerin başındaki bütün rakamları sayı olarak kabul eder. PHP açısından harf veya işaretle başlayan alfanümerik değişkenlerin sayı olarak değeri sıfırdır. Örnek:

$a = 6;

$b = “22/A”

print ($a + $b)

sonuç olarak 28′i verecektir; veya

$a = 6;

$b = “A/22″

print ($a + $b)

sonuç olarak 6 çıkacaktır. Bu küçük deneyi yaparsanız, PHP ile program yazarken hangi değişkenin ne sonuç vermesi gerektiğini dikkatle düşünmek zorunda olduğunuzu görürsünüz. Bir kişinin geliri ile adresini toplamak, programcı olarak arzu ettiğiniz bir işlem olmayabilir!

Bununla birlikte elimizde bir kişinin adı ve soyadı ayrı değişkenler halinde ise, bunları birbirine ekleyerek (concatenation) ortaya yeni bir alfanümerik değişken çıkartabiliriz:

< ?php

$adi = "Reşit";

$soyadi = "Muhtar";

$adi_soyadi = $adi . " " . $soyadi;

print ("
“);

print ($adi_soyadi);

print ($adi . “‘nın soyadı ” . $soyadi . “‘dir.”)

Bu örnekte, sadece ekleme yoluyla yeni bir değişken oluşturmakla kalmıyoruz; fakat alfanümerik değişkenleri, başka metinlerle de birbirine ekleyebildiğimizi görüyoruz. Bu işlemi nokta işaretiyle (.) yapıyoruz. Bu işlemciyle sadece değişkenlerin değerlerini değil fakat metinleri de birbirine ekleyebiliriz:

< ?php

print ("İyileri iyikleri ile alkışla; " . "..." . "ve sen soluklarında daima Mesîh ol..! ")

PHP’nin atama işlemcisinin eşittir (=) işareti olduğunu hatırlıyorsunuz birleşik-atama (combined-assignment) işlemcileri, bu işarete diğer aritmetik işlemciler eklenerek oluşturulur.

İşlemci Örnek Anlamı

+= $a += 5 $a = $a + 5

-= $a -= 5 $a = $a - 5

/= $a /=5 $a = $a / 5

*= $a *= 5 $a = $a * 5

%= $a %= 5 $a = $a % 5

.= $a .= “metin” $a = $a” metin”

Bu işlemi zihnimizde, “A değişkeninin mevcut değerine 5 ekle, çıkan sonucu A değişkenin yeni değeri yap!” şeklinde canlandırabiliriz.

SayfalarARŞİV
ÖĞRENCİ NOTLARI
BİLGİSAYAR DERSANESİ
BİLGİSAYAR NEDİR?
DONANIM DERSLERİ
Evli bayanlara öğütler
EXCEL DERSLERİ
EĞLENCELİK
FIKRALAR
FTP NEDİR?
GÖKTAŞI MI GELİYOR???
GEREKLİ LİNKLER
HAKKIMDA
Hangi hastalığa hangi yiyecekler
Hangi ruh durumunda ne yemeli !!!
HTML DERSLERİ
Ilginç resimler
KARİKATÜRLER
MS DOS DERSLERİ
PHP DERSLERİ
POWERPOİNT DERSLERİ
RESİMLER KSU
Salvador Dali ve Resim
TÜRKÇE HOTMAİL
Uzaktan Desktop'a Erişmek
WORD DERSLERİ
YARARLI BİLGİLER VE ÖZLÜ SÖZLER
İLETİŞİM
İNTERNET NEDİR?
Kategoriler:M. İLKER BEK (1)
GÜNCEL KONULAR (2)
Resimler (1)
Öğrenciler (1)
Aramak: